چند روز بعد از فیسلیفت میتوان حمام کرد، صورت را شست و آرایش کرد؟
حمام بعد از لیفت صورت در برخی برنامههای مراقبتی از ۲۴ تا ۴۸ ساعت پس از جراحی، آن هم با اجازه جراح، ممکن است؛ اما شستن صورت، شامپوکردن مو و آرایش هرکدام شرایط جداگانهای دارند. آرایش معمولاً تا بستهشدن و ترمیم پوست به تعویق میافتد و در بسیاری از راهنماها حدود یک تا دو هفته مطرح است. اگر پانسمان خاص یا درن دارید، هیچ بازه زمانی عمومی را جایگزین دستور تیم جراحی نکنید.
من دکتر پویا باقری، متخصص جراحی دهان، فک و صورت هستم. در این راهنما توضیح میدهم چگونه بین تمیز نگهداشتن پوست و محافظت از برشهای جراحی تعادل برقرار کنید؛ بهویژه وقتی از خیسشدن بخیهها یا فشار هنگام شستوشو نگران هستید. موضوع این مقاله فیسلیفت جراحی است، نه لیفت با نخ یا سایر روشهای غیرجراحی.
در این نوشته می خوانید:
جدول زمانبندی حمام، شستوشوی صورت و آرایش بعد از لیفت
زمان شروع فعالیتها با وضعیت برش، نوع پانسمان و نظر جراح تعیین میشود. جدول زیر بازههای آموزشی را نشان میدهد؛ «مجاز با تأیید جراح» یعنی حتی اگر تعداد روزهای نوشتهشده گذشته باشد، در صورت وجود محدودیت اختصاصی نباید فعالیت را آغاز کنید.
| فعالیت | زمان یا معیار عمومی | شرط مهم |
| دوش کوتاه بدن | در بعضی پروتکلها پس از ۲۴ تا ۴۸ ساعت | اجازه تیم جراحی؛ بررسی درن و پانسمان |
| شستوشوی ملایم صورت | پس از اجازه جراح در روزهای نخست | بدون مالش یا دستکاری خط برش |
| شامپوکردن مو | با توجه به دستور جراح و وضعیت درن | دوری از خمکردن سر و کشیدن پوست |
| آرایش روی پوست سالم | در بسیاری از راهنماها حدود ۱ تا ۲ هفته | فقط روی پوست بسته و ترمیمشده |
| آرایش روی خط بخیه | پس از ترمیم کامل و تأیید جراح | هرگز روی زخم باز یا ترشحدار |
| بازگشت به محصولات فعال پوستی | زمان اختصاصی بر اساس محصول | رتینول و لایهبردارها جداگانه بررسی شوند |
📌 نکته اصلی: دوش بدن، تماس کنترلشده آب با پوست صورت، شستن مو و پوشاندن برش با لوازم آرایشی چهار موضوع متفاوتاند. مجاز شدن یکی، لزوماً به معنای مجاز شدن دیگری نیست.
چند روز بعد از لیفت صورت میتوان حمام کرد؟
در بعضی دستورالعملهای پس از فیسلیفت، دوشگرفتن از ۲۴ ساعت یا حدود ۴۸ ساعت بعد ممکن است؛ ولی این به معنی اجازه عمومی برای خیسکردن همه پانسمانها و بخیهها نیست. پاسخ دقیق به این پرسش که «چند روز بعد از لیفت صورت میتوان حمام کرد» به معاینه، مراقبت تجویزشده و نوع پوشش زخم وابسته است.
در تعیین زمان نخستین حمام، فقط روزشمار تقویم را معیار نمیدانم. محل برش اطراف گوش و خط رویش مو، وجود ترشح، میزان حساسیت پوست و اینکه پانسمان باید خشک بماند یا نه، همگی میتوانند دستور عملی بیمار را تغییر دهند. اگر برگه ترخیص شما زمان مشخصی نوشته است، همان ملاک است.
اولین دوش بعد از فیسلیفت چگونه باشد؟

اولین دوش بعد از فیسلیفت چگونه باشد؟
پس از دریافت اجازه، نخستین دوش را کوتاه و با آب ولرم انجام دهید. آب بسیار داغ، بخار زیاد، ایستادن طولانی در حمام و جریان پرفشار روی صورت و گردن انتخاب مناسبی نیستند. برای شستن بدن میتوانید از ناحیه صورت و برشها فاصله بگیرید و تا حد امکان اجازه ندهید دوش مستقیماً به محل جراحی برخورد کند.
پیش از ورود به حمام وسایل لازم را در دسترس بگذارید تا برای برداشتن حوله یا شامپو مجبور به خمشدن ناگهانی نشوید. اگر سرگیجه، ضعف یا خوابآلودگی ناشی از دارو دارید، تنها دوش نگیرید. در پایان نیز بهجای کشیدن حوله روی پوست، نواحی مجاز را با ضربههای بسیار ملایم خشک کنید.
هنگام حمام چگونه از پانسمان و بخیهها محافظت کنیم؟
اگر جراح خواسته پانسمان خشک بماند، تا زمان تغییر آن دستور، تماس آب با پانسمان را محدود کنید. خودسرانه پانسمان را باز نکنید، چسبهای جراحی را نکشید و درباره نگهداری درن از دستور اختصاصی تیم درمان پیروی کنید. خیسشدن یک پانسمان که قرار بوده خشک بماند، باید با تیم جراحی مطرح شود؛ ممکن است نیاز به تعویض اصولی داشته باشد.
برای مثال فرض کنید دو بیمار در روز دوم پس از عمل هستند: یکی پانسمان برداشتهشده و برشهای خشک دارد، دیگری هنوز درن و پانسمان ویژه دارد. یکسانبودن روز جراحی بههیچوجه مجوز یکسان برای حمامکردن ایجاد نمیکند. تا زمانی که وضعیت روشن نشده، حمام کامل را عقب بیندازید و درباره نظافت بدن از تیم جراحی راهکار مناسب بخواهید.
چه زمانی شستن مو و استفاده از شامپو مجاز است؟
شستن مو بعد از لیفت صورت ممکن است با اجازه دوش بدن همزمان نباشد؛ خصوصاً اگر درن یا برش در پوست سر وجود داشته باشد. راهنمای مایو کلینیک بهطور مشخص در صورت وجود درن، شستن مو را تا ۲۴ ساعت پس از برداشتن آن به تعویق میاندازد؛ اما دستور جراح شما اولویت دارد.
در نخستین شستوشو، شامپوی ملایمِ مورد تأیید جراح را بهآرامی استفاده کنید، با ناخن پوست سر را نخراشید و موهای مجاور برش را نکشید. از خمکردن طولانی سر به جلو یا عقب، سشوار بسیار داغ و حرکات شدید دست هنگام آبکشی دوری کنید. «شامپوی بچه» هم بدون تأیید پزشک الزاماً بهترین گزینه نیست.
اگر هنوز درن یا پانسمان دارید و زمان حمام در دستور ترخیص مشخص نیست، پیش از اقدام با جراح معالج هماهنگ کنید. برای پرسش درباره مراقبت اختصاصی پس از جراحی نزد دکتر باقری میتوانید با مطب تماس بگیرید.
شستوشوی صورت بعد از فیسلیفت از چه زمانی مجاز است؟
شستن صورت بعد از لیفت صورت باید پس از اجازه تیم جراحی و با تماس بسیار ملایم انجام شود. حتی وقتی دوش کوتاه بدن مجاز شده، ممکن است لازم باشد برای شستوشوی اطراف خط بخیه روش یا زمان متفاوتی رعایت کنید. هدف، پاکیزگی پوست بدون کشیدن بافت یا آسیب به لبههای ترمیمشونده زخم است.
روش صحیح شستن صورت بدون فشار به پوست و بخیهها

روش صحیح شستن صورت بدون فشار به پوست و بخیهها
پیش از تماس با صورت، دستها را با آب و صابون بشویید. از آب ولرم استفاده کنید و در صورت تجویز یا تأیید پزشک، مقدار کمی شوینده ملایم را با سر انگشتان روی پوست سالم پخش کنید. از ماساژ، حرکات چرخشی شدید، لیف، برس برقی و فشار دادن گونهها خودداری کنید؛ سپس پوست را بدون جریان شدید آب آبکشی کنید.
اگر برای شما روش مشخصی برای تمیزکردن اطراف برش تعیین شده است، همان روش بر شستوشوی معمول صورت تقدم دارد. درباره پوست اطراف گوش، زیر چانه و امتداد خط مو احتیاط بیشتری لازم است؛ این مناطق ممکن است محل بخیه، چسب یا برش جراحی باشند. حس بیحسی موقت نیز باعث میشود فرد فشار واردشده را دقیق احساس نکند.
چه شویندهای برای صورت مناسب است؟
بهترین شوینده صورت بعد از لیفت، الزاماً محصول گرانقیمت یا ضدعفونیکننده قوی نیست. پس از تأیید جراح، معمولاً شوینده ساده و ملایمِ فاقد مواد محرک انتخاب محافظهکارانهتری است. ژل یا فوم دارای عطر شدید، ذرات اسکراب، اسیدهای لایهبردار یا ترکیبات ضدجوش قوی را در روزهای ابتدایی به روال عادی برنگردانید.
پوست بعد از جراحی ممکن است خشک، حساس یا دچار تغییر حس باشد. بنابراین محصولی که پیش از عمل بدون مشکل استفاده میکردید، لزوماً در همان روزهای نخست مناسب نیست. درباره صابون، شوینده مخصوص بخیه یا کرم ترمیمکننده نامشخص، از نسخه شخصی یا دستور جراح پیروی کنید و از توصیههای پراکنده شبکههای اجتماعی نسخه عمومی نسازید.
تمیزکردن اطراف بخیه و خشککردن پوست چگونه انجام شود؟
مراقبت از خط بخیه با شستن پوست سالم یکی نیست. برش ممکن است با بخیه، منگنه جراحی یا چسب محافظ بسته شده باشد و نحوه پاکسازی آن بسته به روش جراح تغییر کند. دلمه را نکنید، نخ بخیه را جابهجا نکنید و برای تمیزتر شدن زخم آن را نسایید. از الکل، آباکسیژنه و پماد آنتیبیوتیک بدون تجویز استفاده نکنید.
برای خشککردن بخشهایی که اجازه شستنشان را دارید، حوله تمیز و نرم را بهآرامی روی پوست بگذارید و بردارید؛ مالش ندهید. اگر رطوبت در امتداد برش، ترشح مشکوک یا جداشدگی لبه زخم میبینید، بهجای تکرار شستوشو آن را با تیم جراحی در میان بگذارید. از نظر من، نظافت موفق یعنی آلودگی کمتر، نه دخالت بیشتر در ترمیم زخم.
چند روز بعد از لیفت صورت میتوان آرایش کرد؟

چند روز بعد از لیفت صورت میتوان آرایش کرد؟
زمان آرایش بعد از لیفت صورت معمولاً به بستهشدن و ترمیم پوست وابسته است و در بسیاری از راهنماهای بیمارمحور حدود یک تا دو هفته پس از عمل مطرح میشود. این بازه مجوز آرایش تمام صورت نیست: نباید روی برش باز، ناحیه ترشحدار یا پوست ترمیمنشده لوازم آرایشی گذاشت، حتی اگر کبودی ظاهری کاهش یافته باشد.
میل به آرایش برای حضور در جمع یا بازگشت به محیط کار قابل درک است؛ بااینحال، پوشاندن کبودی با کانسیلر نباید به قیمت تماس مواد آرایشی با زخم تمام شود. برای اطلاع از روند ظاهری صورت و زمان بازگشت به فعالیت، بهتر است راهنماهای اختصاصی این موضوعات را جداگانه دنبال کنید؛ این مقاله فقط به ایمنی آرایش و پاککردن آن میپردازد.
آرایش پوست سالم با آرایش روی خط بخیه چه تفاوتی دارد؟
پوستی که کاملاً بسته، بدون ترشح و از نظر جراح ترمیمشده است، با لبه برش تازه شرایط متفاوتی دارد. ممکن است پزشک اجازه دهد مقدار محدودی کرمپودر روی بخش سالم گونه استفاده شود، اما کانسیلر روی مسیر بخیه کنار گوش یا خط مو همچنان ممنوع باشد. رنگ طبیعی پوست یا کمشدن کبودی بهتنهایی نشانه بستهشدن کامل زخم نیست.
این تمایز بهویژه هنگامی مهم است که بخیه در چین طبیعی نزدیک گوش پنهان شده باشد؛ چون ممکن است هنگام آرایش، لوازم یا برس ناخواسته با آن تماس پیدا کنند. برای تشخیص نواحی مجاز، از تیم جراحی بپرسید دقیقاً کدام بخشهای صورت را میتوانید آرایش کنید و کدام بخش تا ویزیت بعدی باید دستنخورده بماند.
اولین آرایش بعد از جراحی چه ویژگیهایی داشته باشد؟
نخستین آرایش را محدود، سبک و با محصولات سادهای انجام دهید که پیشتر برایتان تحریک ایجاد نکردهاند. ابزار و اسفنج باید تمیز باشند و هیچ برس یا پد زبری روی پوست کشیده نشود. برای پوشش ناحیه نزدیک محل عمل، ضربه ملایم بهتر از مالش ممتد است؛ البته فقط روی پوست مجاز و کاملاً ترمیمشده.
اگر پوست هنوز دچار حساسیت واضح است، آرایش را به زمان دیگری موکول کنید. از امتحانکردن محصول جدید در روز مهمانی، آرایش سنگین و چندلایه یا چسبهای آرایشی نزدیک برشها بپرهیزید. محصولی که پاککردنش نیازمند فشار و تکرار مداوم باشد، برای اولین تجربه پس از جراحی انتخاب مناسبی نیست.
چگونه آرایش را بدون آسیب به ناحیه جراحی پاک کنیم؟
پاککردن آرایش از خود آرایش کماهمیتتر نیست. روی پوستِ مجاز میتوانید با پاککننده ملایم مورد تأیید جراح و دست یا پد بسیار نرم، بدون کشیدن گونه و پوست گردن، مواد را بردارید. اگر محصول با یک بار پاکسازی آرام جدا نمیشود، پوست را نسایید؛ در نوبت بعد آرایش سبکتر یا پاککننده مناسبتری انتخاب کنید.
میسالر واتر نیز صرفاً به دلیل «بدون نیاز به آبکشی» بودن، برای تماس با بخیه تازه مجاز محسوب نمیشود. فرمول محصولات متفاوت است و حرکت مکرر پد میتواند پوست را تحریک کند. اگر درباره بستهشدن کامل برش یا ایمنی پاککننده شک دارید، پیش از آرایش کردن بعد از لیفت صورت تأیید جراح را بگیرید.
چه زمانی میتوان روتین پوستی را دوباره شروع کرد؟

چه زمانی میتوان روتین پوستی را دوباره شروع کرد؟
روتین پوستی پس از جراحی بهتر است مرحلهای از سر گرفته شود: ابتدا نظافت ملایم و محصولات سادهای که جراح اجازه داده، سپس سایر محصولات بر اساس وضعیت پوست. استفاده مجدد از سرمها و ترکیبات فعال را تنها بر اساس گذشت تعداد معینی روز شروع نکنید. پوست تازه ترمیمشده و نواحی دارای برش به محافظت بیشتری نیاز دارند.
مرطوبکننده و ضدآفتاب بعد از لیفت
در صورت تأیید تیم درمان، یک مرطوبکننده ساده و کمتحریک میتواند روی پوست سالم به کاهش خشکی کمک کند؛ اما روی خط بخیه فقط فرآوردهای را بگذارید که جراح مشخص کرده است. محافظت در برابر نور خورشید اهمیت دارد؛ ابتدا از سایه، کلاه مناسبِ بدون فشار روی ناحیه عمل و پرهیز از آفتاب مستقیم کمک بگیرید.
زمان استفاده مستقیم ضدآفتاب روی محل برش نیز به ترمیم و دستور پزشک بستگی دارد. در راهنمای دانشگاه میسیسیپی استفاده از ضدآفتاب با محافظت حداقل ۳۰ روی برشهای ترمیمشده در مراحل بعدی مراقبت مطرح شده است؛ این توصیه را نباید به معنای مجازبودن زودهنگام کرم روی زخم تازه دانست.
رتینول، لایهبردار، اسکراب و ماسک صورت
رتینول و سایر رتینوئیدها، اسیدهای لایهبردار، اسکراب دانهدار، ماسکهای لایهبردار و بعضی سرمهای ویتامین سی ممکن است تحریک پوست را بیشتر کنند. بازگشت به آنها باید با نظر جراح و بر اساس نوع محصول، وسعت جراحی و وضعیت ترمیم انجام شود؛ نمیتوان یک تاریخ واحد برای تمام ترکیبات تعیین کرد.
همچنین ماساژ صورت، ابزارهای خانگی پاکسازی عمیق و درمانهای زیبایی پوستی را با شستوشوی روزمره یکی ندانید. حتی اگر ظاهر صورت بهتر شده، فشار مکانیکی یا لایهبرداری میتواند برای پوست حساس مناسب نباشد. اولویت روزهای نخست، محافظت از زخم و بازگرداندن آرام بهداشت ساده است.
چه شرایطی زمان حمام یا آرایش را تغییر میدهد؟
اگر درن، پانسمان ویژه، بخیه ترمیمنشده یا جراحی همزمان داشته باشید، برنامه حمام و آرایش شما ممکن است از زمانبندی معمول متفاوت باشد. همچنین درد یا تورم غیرعادی و نشانههای التهاب زخم میتواند نیاز به بررسی پیش از ادامه روتین بهداشتی ایجاد کند. در چنین شرایطی، جدول زمانی مقاله تصمیم نهایی نیست.
وجود درن، پانسمان یا بخیه ترمیمنشده
درن برای خروج مایعات از محل جراحی استفاده میشود و نحوه مراقبت از آن باید دقیقاً مطابق دستور تیم درمان باشد. بعضی پانسمانها باید خشک بمانند و بعضی برشها ممکن است نیازمند پاکسازی مشخص باشند. بیمار نباید برای راحتتر حمامکردن درن یا پانسمان را شخصاً بردارد یا محل خروج آن را دستکاری کند.
برای مثال فرض کنید برش کنار گوش هنوز ترشح دارد اما صورت از نظر ظاهری نسبتاً طبیعی شده است. در چنین موقعیتی، آرایش روی آن ناحیه مجاز تلقی نمیشود و شستوشو نیز باید مطابق توصیه اختصاصی انجام گیرد. عکس گرفتن از محل زخم برای گزارش به تیم جراحی، اگر مطب درخواست کند، میتواند توضیح مشکل را آسانتر کند؛ البته جای معاینه را نمیگیرد.
انجام همزمان لیفت گردن یا جراحی دیگر صورت
در جراحی همزمان صورت و گردن، محل برشها و گاهی محدودیت حرکت سر بیشتر یا متفاوت است. اگر همراه با فیسلیفت، جراحی پلک یا پیشانی و ابرو هم انجام شده باشد، ممکن است دستور شستن مو و اطراف چشم تغییر کند. این تفاوت به معنی نامناسب بودن یک روش خاص نیست؛ تنها نشان میدهد مراقبت باید با نقشه واقعی جراحی هماهنگ باشد.
از نگاه تخصصی جراحی فک و صورت، محل برش و نحوه جابهجایی بافتهای نرم در تعیین محدودیتهای روزهای نخست اهمیت دارند. بنابراین به بیماری که چند ناحیه صورتش همزمان جراحی شده، نمیتوان صرفاً بر اساس تجربه فردی دیگر توصیه کرد. درباره وضعیت هر ناحیه از جراح همان عمل سؤال کنید.
چه علائمی نیازمند تماس با جراح هستند؟
قرمزی رو به افزایش اطراف زخم، ترشح چرکی یا بدبو، تب، درد تازه یا تشدیدشونده، بازشدن برش و تورم غیرمنتظره باید به تیم جراحی گزارش شود. خونریزی قابلتوجه یا افزایش ناگهانی و یکطرفه تورم و درد نیازمند ارزیابی فوری است؛ برای چنین نشانههایی منتظر نوبت عادی بعدی نمانید.
⚠️ اگر تنگی نفس، درد قفسه سینه، اختلال جدید دید یا علائم شدید و سریعاً پیشرونده رخ داد، فوراً خدمات اورژانسی دریافت کنید. تلاش برای شستن مجدد زخم، فشار دادن تورم یا پوشاندن مشکل با آرایش، جایگزین ارزیابی پزشکی نیست.
اگر تنها مسئله، خیسشدن اتفاقی محل عمل است، وحشت نکنید؛ میزان تماس آب و نوع پانسمان اهمیت دارد. بدون سایش، ناحیه را مطابق دستور موجود خشک یا محافظت کنید و اگر پانسمان باید خشک میماند یا ترشح/بازشدگی دیده میشود، با تیم جراحی تماس بگیرید. در موارد شدید، اقدام فوری درمانی مقدم بر تماس اداری با مطب است.
جمعبندی؛ چه زمانی بازگشت به بهداشت و آرایش معمول ایمن است؟
برای حمام کردن بعد از لیفت صورت، شستوشوی پوست و استفاده از لوازم آرایشی یک زمان واحد وجود ندارد. در برخی برنامهها دوش کوتاه از روزهای نخست مجاز است، اما شستن مو با وجود درن میتواند عقب بیفتد و آرایش باید تا ترمیم پوست منتظر بماند. آنچه در تصمیمگیری اهمیت دارد، بستهبودن زخم، وضعیت پانسمان، محل برش و اجازه جراح است.
توصیه من این است که پیش از بازگشت به روال قبلی، زمان و روش مجاز هر فعالیت را جداگانه از تیم جراحی بپرسید. اگر پس از عمل نزد دکتر پویا باقری درباره مراقبت اختصاصی پرسشی دارید، برای هماهنگی بررسی با مطب ارتباط بگیرید.
📞 تماس با مطب دکتر پویا باقری: ۰۹۳۰۳۱۸۱۱۱۳
📍 تهران، خیابان شریعتی، بالاتر از میرداماد، جنب مترو شریعتی، واحد ۹
سؤالات متداول درباره حمام و آرایش بعد از فیسلیفت
اگر ۴۸ ساعت از لیفت صورت گذشته باشد، میتوان حمام کرد؟
ممکن است، اما ۴۸ ساعت مجوز قطعی برای همه نیست. برخی دستورالعملها دوش را زودتر مجاز میدانند، ولی وجود درن، پانسمان ویژه یا محدودیت جراح میتواند زمان را تغییر دهد. پیش از نخستین حمام، دستور ترخیص را بررسی کنید.
آیا میتوان صورت را فقط با آب شست؟
گاهی شستوشوی بسیار ملایم با آب ولرم پس از اجازه جراح کافی است؛ ولی حتی آب خالی نیز نباید با فشار یا مالش روی زخم تازه استفاده شود. اگر برش باید خشک بماند یا پانسمان دارید، همان دستور اختصاصی را رعایت کنید.
آیا شامپوی بچه بعد از فیسلیفت مناسب است؟
لزوماً نه. ملایم بودن نام یا تبلیغ یک شامپو تضمین نمیکند برای برش یا پوست سر تازه جراحیشده مناسب باشد. زمان شستن مو و نوع شامپو باید با توجه به درن، پانسمان و نظر جراح تعیین شود.
آیا میتوان برای پوشاندن کبودی بعد از لیفت آرایش کرد؟
فقط روی پوست کاملاً ترمیمشده و با اجازه پزشک. وجود کبودی بهتنهایی ممنوعیت یا مجوز آرایش را مشخص نمیکند. برش باز، ترشحدار یا پوست حساس را با کانسیلر نپوشانید و از لوازم و ابزار تمیز استفاده کنید.
چه زمانی میتوان از میسالر واتر استفاده کرد؟
پس از تأیید جراح و فقط روی ناحیهای که مجاز به پاکسازی آرایشی است. برخی ترکیبات ممکن است تحریککننده باشند و کشیدن مکرر پد نیز فشار مکانیکی وارد کند. میسالر واتر جایگزین مراقبت اختصاصی از بخیه نیست.
اگر هنگام حمام بخیهها خیس شدند چه کنیم؟
خیسشدن کوتاه و کنترلشده همیشه به معنی آسیب نیست، اما وضعیت پانسمان و دستور پزشک تعیینکننده است. از مالش و دستکاری خودداری کنید؛ اگر پانسمانِ نیازمند خشکی خیس شده یا خونریزی، ترشح یا بازشدن زخم وجود دارد، با تیم جراحی تماس بگیرید.
منابع علمی و راهنماهای مراقبت پس از عمل
Mayo Clinic — Care After Facelift, Eyelid Surgery or Eyebrow Surgery
University of Mississippi Medical Center — Postoperative Care of Facelifts


مشاوره در بله
مشاوره در واتساپ


دیدگاه خود را ثبت کنید
تمایل دارید در گفتگوها شرکت کنید؟در گفتگو ها شرکت کنید.